سال 1669 گوليوس « 1 » ، خاورشناس هلندى ، در شهر ليدن به چاپ رساند . « 2 » فواصلى كه براى سيارات در اين رساله داده شده تا زمان كوپرنيكوس ( لهستانى ) در مغرب زمين مورد قبول بوده است . فرغانى در تعيين فواصل سيارات پيرو نظريه « مكان بيهوده در عالم وجود ندارد » بوده است ؛ بدين معنا كه فلك اوج يك سياره مماس با فلك حضيض سيارهء ديگرى است . « 3 » فرغانى در كتاب الحركات السماويه مختصرى از مبادى ابتدايى علم نجوم را بر بنياد نظريه يونانى بيان مىكند ، بدون آنكه از قواعد پيچيدهء هندسى سخنى به ميان آورد . نكته مهم آنكه فرغانى جدولى به رسالهء خود ضميمه كرده كه مكانهاى مهم جغرافيايى را به ترتيب هفت اقليم از مشرق به مغرب با تعيين محل جغرافيايى آنها بيان مىكند . تحقيقات در اين زمينه نشان داده است كه جدولهاى مذكور اقتباسى از بعضى فصول زيج مأمونى بوده است . به بركت ترجمهء رسالهء فرغانى به لاتين ، مغرب زمين از ديرباز با زيج ممتحن مأمونى آشنا شد . شهرت فرغانى در نجوم تا قرن هجدهم در اروپا باقى ماند . « 4 » نخستين اثر جغرافيايى كه اندكى بعد از زمان مأمون نوشته شد ، كتاب صورة الارض نوشته ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى ( متوفاى بعد از 232 ) است كه علم جغرافياى مسلمانان بر اساس آن پايه‌ريزى شد . تاريخ دقيق كتابت آن هنوز روشن نشده است ، ولى به گفتهء ويدمان ، « 5 » خوارزمى در فعاليتهاى علمى كه در دوران مأمون خليفه عباسى ( 198 - 218 ) رونق يافت مشاركت داشت و عقيدهء بعضى بر آن است كه صورة الارض با نقشهء مشهور دنيا كه دانشمندان بسيار آن را براى مأمون ترسيم كردند ، ارتباط دارد . « 6 » رسالهء خوارزمى دربارهء حساب سبب شهرت او در اروپا شد ؛ زيرا اين رساله نخستين اثرى بود كه مسلمانان و غريبان ( اروپاييان ) را با حساب هندى آشنا كرد .

--> ( 1 ) . Golius ( 2 ) . تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 51 . ( 3 ) . علم و تمدن در اسلام ؛ ص 171 . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 100 و 101 . ( 5 ) . Wiedemann ( 6 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 30 .